Satılamayan ürünlerin küresel ekonomiye maliyeti 1 trilyon dolar

Metin Akpınar

Teknoloji Editörü

Satılamayan ürünlerin küresel ekonomiye maliyeti 1 trilyon dolar

Dünya genelinde satılamayan, iade edilen veya tüketilmeden çöpe atılan ürünler şirketler için önemli bir maliyet kalemi oluşturuyor. Depolama, finansman ve imha giderlerinin yanı sıra üretimde kullanılan enerji ve ham maddelerin de boşa gitmesine neden olan bu durum, ekonomik kayıpları çevresel sorunlarla birleştiriyor. Özellikle gıda israfı, sorunun boyutunu ortaya koyan en önemli göstergeler arasında yer alıyor.

Yıllık maliyet 1 trilyon dolar

Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi raporuna göre, 2022 yılında dünya genelinde yaklaşık 1,05 milyar ton gıda israf edildi. Birleşmiş Milletler verileri, gıda kaybı ve israfının küresel ekonomiye yıllık maliyetinin 1 trilyon doları aştığını gösteriyor.

Gıda israfı yalnızca ekonomik kayıplara yol açmıyor. Tüketilmeyen gıdaların üretimi için kullanılan tarım arazileri, su ve enerji de boşa harcanıyor. Dünya genelinde yaklaşık 1,4 milyar hektar tarım arazisinin, yani toplam tarım alanlarının yüzde 28'inin tüketilmeyen gıdaların üretiminde kullanıldığı tahmin ediliyor. Gıda kaybı ve israfı ayrıca küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 8 ila 10'undan sorumlu tutuluyor.

Avrupa Çevre Ajansı verilerine göre Avrupa pazarına sunulan tekstil ürünlerinin yüzde 4 ila 9'u hiç kullanılmadan imha ediliyor. İnternetten satın alınan giysilerde ortalama iade oranı yüzde 20'ye, ayakkabılarda ise yüzde 30'a kadar çıkıyor. İade edilen ürünlerin bir bölümü yeniden satışa sunulabilirken bazı ürünler hasar, sezon değişimi veya yeniden paketleme maliyetleri nedeniyle ekonomik değerini kaybedebiliyor.

ABD Ulusal Perakende Federasyonu'nun tahminlerine göre, tüketicilerin perakendecilere iade ettiği ürünlerin toplam değeri 2025 yılında 849,9 milyar dolara ulaştı.

1 trilyon dolarla neler yapılabilirdi?

Al Jazeera'nın hazırladığı karşılaştırmaya göre bu tutar, 2025 yılındaki ABD askeri harcamalarının tamamını karşılamaya yetecek seviyede. Aynı bütçeyle Gazze'nin yeniden inşası için öngörülen 70 milyar doların, herkesin bir yıl boyunca temiz suya erişimini sağlamak için gereken 50 milyar doların veya küresel insani yardımlara ayrılan 44 milyar doların defalarca kez harcanabileceği görülüyor.

Karşılaştırmada ayrıca 1 trilyon dolarla 20 adet James Webb Uzay Teleskobu, yaklaşık 666 Uluslararası Uzay İstasyonu veya 200 milyon dolarlık maliyetle 5.000 modern orta ölçekli hastane kurulabileceği örnekleri de veriliyor.

Şirketler satılamayan ürünleri nasıl değerlendiriyor?

Şirketler, ellerinde kalan ürünlerin maliyetini azaltmak için farklı yöntemlere başvuruyor. İndirim kampanyaları, tasfiye satışları, ikinci el veya yenilenmiş ürün olarak yeniden satış, farklı ülkelere ihracat ve geri dönüşüm bu yöntemler arasında bulunuyor. Bağışlar da özellikle giyim ve gıda gibi ürün gruplarında alternatif bir çözüm sunuyor.

Buna karşın yanlış talep tahminleri, mevsimsel değişiklikler ve tedarik zincirindeki aksaklıklar stok fazlası oluşmasına neden olabiliyor. Özellikle moda sektöründe sezonun sona ermesi, ürünlerin indirimli satılmasını veya hiç satılamadan elden çıkarılmasını gerektirebiliyor. Gıda sektöründe ise depolama ve taşıma koşulları, ürünlerin raflara ulaşmadan bozulmasına yol açabiliyor.

Avrupa Birliği, kullanılmadan imha edilen ürünlerin miktarını azaltmak amacıyla yeni kurallar uygulamaya başladı. Büyük şirketlerin satılmayan giysi, giyim aksesuarı ve ayakkabıları imha etmesini yasaklayan düzenleme 19 Temmuz 2026'da yürürlüğe girdi. Düzenleme kapsamında şirketlerin söz konusu ürünleri yeniden satış, bağış veya geri dönüşüm gibi yöntemlerle değerlendirmesi teşvik ediliyor.

Türkiye'de kişi başına yıllık gıda israfı 163 kilogram

Al Jazeera'nın Birleşmiş Milletler verilerine dayanan analizine göre, dünya genelinde kişi başına yıllık gıda israfı ortalama 132 kilogram seviyesinde bulunuyor. Bu miktarın 79 kilogramını evlerde çöpe atılan gıdalar oluşturuyor.

Türkiye'de ise kişi başına yıllık gıda israfı 163 kilogram olarak hesaplanıyor. Bunun 102 kilogramı hanelerde, 31 kilogramı perakende sektöründe, 29 kilogramı ise ev dışında tüketim hizmetlerinde ortaya çıkıyor. Böylece Türkiye'deki kişi başına israf miktarı küresel ortalamanın üzerinde kalıyor.

Kişi başına yıllık gıda israfında Maldivler ilk sırada yer alıyor. Ülkede kişi başına yaklaşık 260 kilogram gıda çöpe atılıyor. Bu miktar, dünya genelindeki 132 kilogramlık ortalamanın yaklaşık iki katına karşılık geliyor.

Suriye, Dominik Cumhuriyeti, Seyşeller, Meksika ve Tunus da kişi başına yıllık 210 kilogramın üzerinde gıda israfıyla öne çıkıyor.

İspanya ise kişi başına yaklaşık 39 kilogram veya daha düşük seviyedeki israf miktarıyla en düşük oranların kaydedildiği ülkeler arasında bulunuyor.

Küresel ölçekte gıda israfının en büyük bölümü de tüketicilerin evlerinde gerçekleşiyor. UNEP verilerine göre 2022 yılında tüketicilere sunulan gıdaların yaklaşık beşte biri çöpe gitti. Bu israfın yüzde 60'ı hanelerden, yüzde 28'i restoran ve diğer yemek hizmetlerinden, yüzde 12'si ise perakende sektöründen kaynaklandı.